क्रिया को छोड़कर संज्ञा, सर्वनाम और विशेषण के अंत में लगनेवाले प्रत्यय को ‘तद्धित प्रत्यय’ कहा जाता है। और उनके मेल से बनने वाले को ‘तद्धितांत शब्द’ कहते है। जैसे-
मानव + ता = मानवता
अच्छा + आई = अच्छाई
अपना + पन = अपनापन
जादू + गर = जादूगर
विशेष- ‘कृत’ प्रत्यय धातुओं के अंत में लगता है, जबकि तद्धित प्रत्यय संज्ञा, सर्वनाम और विशेषण के अंत में जुड़कर/लगकर अर्थ में परिवर्तन करते हुए नए शब्द बनाते हैं। तद्धित प्रत्यय के मुख्य छह भेद है।
1. ‘कृतवाचक
2. भाववाचक
3. गुणवाचक
4. अपत्यावाचक (संतानवाचक), संतान सूचक प्रत्यय
5. ऊनतावाचक (लघुतासूचक), कमी/हीनता सूचक प्रत्यय
6. स्त्रीवाचक
अन्य भेद- 7. संबंधसूचक
1. ‘कृतवाचक तद्धित प्रत्यय- जिन वाक्यों के जुड़ने से कर्ता बोधक शब्दों का निर्माण हो, ‘कृतवाचक तद्धित प्रत्यय’ कहलाते हैं। ये प्रायः संज्ञा, सर्वनाम, विशेषण शब्द के अंत में लगते हैं।
कृतवाचक तद्धित प्रत्यय निम्नलिखित हैं- आर, आरा, आरी, ई, इया, उवा/उआ, एरा, ऐत, ची, दान/दानी, एड़ी, वाला, वान, हारा, दार, ऊटा।
| 1. ‘आर’ | मूल शब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| कह | आर | कहार | |
| सुथ | आर | सुथार | |
| लोहा | आर | लुहार | |
| चाम | आर | चमार | |
| गाँव | आर | गँवार | |
| कुंभ/कुम्ह | आर | कुम्हार | |
| 2. ‘आरा’ | मूल शब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| भाठा | आरा | भठियारा | |
| हत्या | आरा | हत्यारा | |
| घास | आरा | घसियारा | |
| बनिज | आरा | बनिजारा | |
| 3. ‘आरी’ | मूलशब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| पूजा | आरी | पुजारी | |
| भीख | आरी | भिखारी | |
| जुआ | आरी | जुआरी | |
| कोठ (कोष्ठ) | आरी | कोठारी | |
| 4. ‘ई’ | मूलशब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| तमोल | ई | तमोली | |
| तेल | ई | तेली | |
| काम | ई | कामी | |
| भेद | ई | भेदी | |
| माल | ई | माली | |
| 5. ‘इया’ | मूलशब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| भरतपुर | इया | भरतपुरिया | |
| धौलपुर | इया | धौलपुरिया | |
| बखेड़ा | इया | बखेड़िया | |
| आढ़त | इया | आढतिया | |
| कन्नौज | इया | कन्नौजिया | |
| छल | इया | छलिया | |
| जयपुर | इया | जयपुरिया | |
| तेल | इया | तेलिया | |
| दुःख | इया | दुखिया | |
| धोबी | इया | धोबिया | |
| हरा | इया | हरिया | |
| सुख | इया | सुखिया | |
| रस | इया | रसिया | |
| रसोई | इया | रसोइया | |
| 6. ‘उवा/उआ’ | मूलशब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| काठ | उवा/उआ | कठुआ | |
| खार | उवा/उआ | खारुआ | |
| गेरू | उवा/उआ | गेरुआ | |
| मछ | उवा/उआ | मछुआ | |
| फाग | उवा/उआ | फगुआ | |
| पार | उवा/उआ | परुआ | |
| तल | उवा/उआ | तलुआ | |
| टहल | उवा/उआ | टहलुआ | |
| 7. ‘एरा’ | मूलशब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| काँसा | एरा | कसेरा | |
| घास | एरा | घसेरा | |
| लाख | एरा | लखेरा | |
| चित्र | एरा | चतेरा | |
| ठाठ | एरा | ठठेरा | |
| 8. ‘ऐत’ | मूलशब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| डाका | ऐत | डकैत | |
| लट्ठ | ऐत | लठैत | |
| भाला | ऐत | भलैत | |
| दंगा | ऐत | दंगैत | |
| कड़खा | ऐत | कड़खैत | |
| वरद/विरद | ऐत | वरदैत | |
| 9. ‘ची’ | मूलशब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| मशाला | ची | मशालची | |
| अफ़ीम | ची | अफ़ीमची | |
| ख़जाना | ची | ख़जानची | |
| चिलम | ची | चिलमची | |
| नक़ल | ची | नकलची | |
| बावर | ची | बावरची | |
| 10. ‘दाना/दानी | मूलशब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| खान | दान | खानदान | |
| चाय | दान | चायदान | |
| पान | दान | पानदान | |
| पीक | दानी | पीकदानी | |
| इत्र | दान | इत्रदान | |
| कलम | दान | कलमदान | |
| मच्छर | दानी | मच्छरदानी | |
| 11. ‘एड़ी’ | मूलशब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| भांग | ऐड़ी | भंगेड़ी | |
| गांजा | ऐड़ी | गंजेड़ी | |
| नशा | ऐड़ी | नशेड़ी | |
| 12. ‘वाला’ | मूलशब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| काम | वाला | कामवाला | |
| गाड़ी | वाला | गाड़ीवाला | |
| घड़ी | वाला | घड़ीवाला | |
| धन | वाला | धनवाला | |
| पान | वाला | पानवाला | |
| फूल | वाला | फूलवाला | |
| फेरी | वाला | फेरीवाला | |
| सब्जी | वाला | सब्जीवाला | |
| 13. ‘वान’ | मूल शब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| कोच | वान | कोचवान | |
| धन | वान | धनवाना | |
| गुण | वान | गुणवान | |
| पहल | वान | पहलवान | |
| 14. ‘हारा’ | मूलशब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| पानी | हारा | पनिहारा | |
| चूड़ी | हारा | चुड़ीहारा | |
| लकड़ | हारा | लकड़हारा | |
| 15. ‘दार’ | मूलशब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| हिस्सा | दार | हिस्सादार | |
| माल | दार | मालदार | |
| 16. ऊँटा | मूलशब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| (PSI-1995) EXAM | काला | ऊँटा | कलूटा |
2. भाववाचक तद्धित प्रत्यय- जिन प्रत्ययों के योग से शब्द भाववाचक संज्ञा बन जाते हों, उन्हें भाववाचक तद्धित प्रत्यय कहते हैं। ये प्रत्यय प्रायः संज्ञा, सर्वनाम, एवं विशेषण शब्दों के अंत में जुड़कर भाववाचक संज्ञा का निर्माण करते हैं।
भाववाचक तद्धित प्रत्यय निम्नलिखित हैं- आ, आई, आपा, आन, आयत, आवा, आस/आसा, आहट, औता/औती, अक, ई, अत, इम/इमा, इकी, अंतर, आंद, आवट, कार, गी, य, ता, पन और त्व।
| 1. ‘आ’ | मूल शब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| सर्राफ़ | आ | सर्राफ़ा | |
| बजाज | आ | बजाजा | |
| चूर | आ | चूरा | |
| जोड़ | आ | जोड़ा | |
| 2. ‘आई’ | मूल शब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| पंडित | आई | पंडिताई | |
| चतुर | आई | चतुराई | |
| खुदा | आई | खुदाई | |
| RAS-2000, EXM | ढीठ | आई | ढीठाई |
| जुदा | आई | जुदाई | |
| साफ़ | आई | सफाई | |
| मीठा | आई | मिठाई | |
| तन्ह | आई | तन्हाई | |
| RAS-1989, EXM | बुरा | आई | बुराई |
| भला | आई | भलाई | |
| सिल | आई | सिलाई | |
| 3. ‘आपा’ | मूल शब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| RAS-1987,97 EXM | मोटा | आपा | मोटापा |
| राँड | आपा | रँडापा | |
| बूढ़ा | आपा | बुढ़ापा | |
| बहन | आपा | बहनापा | |
| 4. ‘आन’ | मूल शब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| ऊँचा | आन | ऊँचान | |
| नीचा | आन | नीचान | |
| चौड़ा | आन | चौड़ान | |
| 5. ‘आयत’ | मूल शब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| लोक | आयत | लोकायत | |
| बहुत | आयत | बहुतायत | |
| टीका | आयत | टीकायत | |
| 6. ‘आवा’ | मूल शब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| दिखा | आवा | दिखावा | |
| भूल | आवा | भुलावा | |
| छल | आवा | छलावा | |
| चढ़ | आवा | चढ़ावा | |
| बुला | आवा | बुलावा | |
| 7. ‘आस/आसा | मूल शब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| मीठा | आस | मिठास | |
| खट्टा | आस | खटास | |
| नींद | आस | नींदास | |
| मुँह | आसा | मुँहआसा | |
| 8. ‘आहट’ | मूल शब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| कड़वा | आहट | कड़वाहट | |
| चिकना | आहट | चिकनाहट | |
| गरम | आहट | गरमाहट | |
| घबरा (ना) | आहट | घबराहट | |
| गड़-गड़ा (ना) | आहट | गड़गड़ाहट | |
| तिलमिला (ना) | आहट | तिलमिलाहट | |
| 9. ‘औता/औती | मूलशब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| काठ | औता | कठौता | |
| काठ | औती | कठौती | |
| बूढ़ा | औती | बूढ़ौती | |
| बाप | औती | बपौती | |
| 10. ‘अक’ | मूल शब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| अरण्य | अक | आरण्यक | |
| ठंड | अक | ठंडक | |
| लट | अक | लटक | |
| बंध | अक | बंधक | |
| भोज | अक | भोजक | |
| भन | अक | भनक | |
| चिकित्सा | अक | चिकित्सक | |
| 11. ‘अत’ | मूल शब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| रंग | अत | रंगत | |
| संग | अत | संगत | |
| 12. ‘अंतर’ | मूल शब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| मत | अंतर | मतांतर | |
| रूप | अंतर | रूपांतर | |
| समान | अंतर | समानांतर | |
| मध्य | अंतर | मध्यांतर | |
| 13. ‘आंद’ | मूल शब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| कपड़ा | आंद | कपडांध | |
| माघ | आंद | मघांद | |
| घिन | आंद | घिनांद | |
| 14. ‘आवट’ | मूल शब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| मेह (वर्षा) | आवट | महावट | |
| मिल | आवट | मिलावट | |
| अमा | आवट | अमावट | |
| 15. ‘ई’ | मूल शब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| दलाल | ई | दलाली | |
| गृहस्थ | ई | गृहस्थी | |
| महाजन | ई | महाजनी | |
| सफ़ेद | ई | सफ़ेदी | |
| सावधान | ई | सावधानी | |
| खेत | ई | खेती | |
| गर्म | ई | गर्मी | |
| खुश | ई | ख़ुशी | |
| चतुर | ई | चतुरी | |
| चोर | ई | चोरी | |
| दोस्त | ई | दोस्ती | |
| नम | ई | नमी | |
| 16. ‘इकी’ | मूल शब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| मानव | इकी | मानविकी | |
| यंत्र | इकी | यांत्रिकी | |
| भूत | इकी | भौतिकी | |
| वन | इकी | वानिकी | |
| संख्या | इकी | सांख्यिकी | |
| 17. ‘कार’ | मूल शब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| अहं (अहम्) | कार | अहंकार | |
| हा हा | कार | हाहाकार | |
| धिक | कार | धिक्कार | |
| तिर | कार | तिरस्कार | |
| टन | कार | टंकार | |
| जय | कार | जयकार | |
| झन | कार | झंकार | |
| 18. ‘गी’ | मूल शब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| एकबार | गी | एकबारगी | |
| मर्दान | गी | मर्दानगी | |
| सादा | गी | सादगी | |
| जिंदा | गी | जिंदगी | |
| 19. ‘ता’ | मूल शब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| आवश्यक | ता | आवश्यकता | |
| अधीन | ता | अधीनता | |
| निज | ता | निजता | |
| गुरु | ता | गुरुता | |
| देव | ता | देवता | |
| मनुष्य | ता | मनुष्यता | |
| मित्र | ता | मित्रता | |
| मुर्ख | ता | मुर्खता | |
| लघु | ता | लघुता | |
| महान | ता | महानता | |
| वीर | ता | वीरता | |
| सुंदर | ता | सुंदरता | |
| मधुर | ता | मधुरता | |
| 20. ‘पन’ | मूल शब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| लड़का | पन | लड़कपन | |
| अपना | पन | अपनापन | |
| गँवार | पन | गँवारपन | |
| दीवा (ना) | पन | दीवानापन | |
| पागल | पन | पागलपन | |
| बाँक | पन | बाँकपन | |
| भोला | पन | भोलापन | |
| बाँझ | पन | बाँझपन | |
| बच्चा | पन | बचपन | |
| 21. ‘य’ | मूल शब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| अधिपति | य | आधिपत्य | |
| अभिधार | य | अभिधार्य | |
| उचित | य | औचित्य | |
| अचार | य | आचार्य | |
| आदि | य | आदय | |
| एक | य | एक्य | |
| ईश्वर | य | ऐश्वर्य | |
| चेतना | य | चैतन्य | |
| चतुर | य | चातुर्य | |
| दरिद्र | य | दारिद्रय | |
| धान | य | धान्य | |
| कवि | य | काव्य | |
| दंपति | य | दांपत्य | |
| पंडित | य | पांडित्य | |
| विराग | य | वैराग्य | |
| वीर | य | वीर्य | |
| राजा | य | राज्य | |
| संख्या | य | सांख्य | |
| सुजान | य | सौजन्य | |
| कुमार | य | कौमार्य | |
| विधवा | य | वैधव्य | |
| सहित | य | साहित्य | |
| निमित्त | य | नैमित्य | |
| निकट | य | नैकट्य | |
| शिथिल | य | शैथिल्य | |
| शूर | य | शौर्य | |
| धीर | य | धैर्य | |
| त्व | मूल शब्द | प्रत्यय | तद्धितांत |
| गुरु | त्व | गुरुत्व | |
| नेता | त्व | नेतृत्व | |
| पशु | त्व | पशुत्व | |
| देव | त्व | देवत्व | |
| बंधु | त्व | बंधुत्व | |
| पुरुष | त्व | पुरुषत्व | |
| मनुष्य | त्व | मनुष्यत्व | |
| व्यक्ति | त्व | व्यक्तित्व |
विशेष नोट- देव मनुष्य की भाववाचक संज्ञाएँ क्रमशः देवता, मनुष्यता हैं, किंतु देवत्व, मनुष्यता भी प्रचालन में हैं।
जय हिंद